Het proces van Neurenberg: ‘een tribunaal van overwinnaars’ of een menselijke, soms al te menselijke poging recht te spreken?

Enige tijd terug verbleef ik met een klein gezelschap van (merendeels) geografen in de Duitse stad Neurenberg en omgeving. Voor die gelegenheid verdiepte ik me weer in het Proces van Neurenberg (1945/1946) tegen nazi-kopstukken, waarover ik een klein plankje boeken heb staan – nog maar een fractie van wat over dit ‘proces van de eeuw’ is geschreven. Hoe dit proces te wegen? Was de rechtsgang naar behoren, kreeg iedereen zijn gerechte straf of werd de een streng gestraft, terwijl de ander er relatief goed van afkwam? En, zeker zo belangrijk, was dit een ‘tribunaal van overwinnaars’, zoals een historicus eens kritisch betoogde? Een impressie, eindigend met de ontmoedigende constatering dat de leiders van het huidige Rusland hoogstwaarschijnlijk nooit voor een tribunaal zullen verschijnen.

Lees verder

“Deze schuld delgen door het goede voor Jeruzalem te zoeken”. J.A. Nederbragt tussen antisemitisme en filosemitisme

In 2008 publiceerde ik een artikel over de antirevolutionaire journalist, econoom en diplomaat Johan Alexander Nederbragt (1880-1953), een opmerkelijke verschijning die in de jaren dertig van de vorige eeuw met nauw verholen sympathie schreef over Adolf Hitler en zijn nationaalsocialisme en die zich in de late jaren veertig opwierp als pleitbezorger en vurig supporter van de in 1948 opgerichte staat Israël. Wat dreef Nederbragt, in zijn beschouwingen tijdens de jaren dertig en wat dreef hem in zijn liefde voor ‘het Heilige Land’ en ‘Gods volk’ nadien? Nederbragt heeft de wereld over zijn opmerkelijke werdegang in het ongewisse gelaten, ook al publiceerde hij in zijn levensavond dikke memoires. Daarin komen we veel te weten over zijn herkomst en wederwaardigheden als journalist, econoom en diplomaat, maar blijven essentiële morele keuzes en overtuigingen ongenoemd.[1] Dit artikel werd eerder gepubliceerd in de bundel Reizen naar het Heilige Land. Protestantse impressies 1880-1960 (jaargang 16 van het Jaarboek voor de geschiedenis van het Nederlands Protestantisme na 1800).

Lees verder

Over het imago van schrijvers: mijn ontdekking van Hella S. Haasse dankzij Aleid Truijens

Zondag 1 mei jongstleden was het mijn beurt boeken te bespreken voor het historisch radioprogramma OVT van de VPRO. Dikwijls kies ik mijn boeken zelf maar soms ook krijg ik van redactrice Christianne Alvarado titels aangereikt. Zo bracht zij me Hella S. Haasse. Leven in de verbeelding van Aleid Truijens onder ogen. Ik dacht meteen: dat vind ik interessant, want ik was benieuwd naar haar contacten met Willem Frederik Hermans (over wiens werk ze uitstekend heeft geschreven) en Harry Mulisch. Haasse zelf was dus een afgeleide, het ging me allereerst om die andere schrijvers. Na lezing van de schitterende biografie werd me duidelijk hoezeer ik Haasse daarmee onrecht deed. Want wat een boeiend leven en natuurlijk eerst en vooral: wat een schrijfster van een enorm, op zichzelf staand oeuvre waarover zeker zovele controverses ontstonden als over het werk van Hermans en Mulisch, al verloor Haasse zich niet in polemieken zoals (vooral) Hermans.

Lees verder

“Ongewild bij de Tweede Wereldoorlog betrokken en zich daar ieder op eigen wijze toe verhoudend”. Mijn lezing bij de presentatie van ‘Een oorlogsplaquette ontrafeld’ aan de Vrije Universiteit

Woensdagmiddag 20 april jongstleden hield ik een lezing in het Auditorium van de Vrije Universiteit over het boek Een oorlogsplaquette ontrafeld. Het herdenkingsmonument 1940-1945 van de Vrije Universiteit Amsterdam. In dit boek schreef ik, op basis van samen met Tjeerd de Jong verricht onderzoek, biografieën van 90 mensen, wier naam staan vermeld op de oorlogsplaquette op de eerste verdieping van het hoofdgebouw van de VU. Van veel van die levens was weinig tot niets bekend. Nu zijn ze, in de woorden van emeritus-hoogleraar kunstgeschiedenis Ilja Veldman (wier vader Harm Veldman een van de namen op de plaquette is), ‘van onbekenden bekenden geworden’ en is hun levensgeschiedenis tot leven gewekt. In de lezing ging ik in op de zoektocht naar de uiteenlopende levens achter de namen en besprak ik ook dat wat ze gemeen hadden: hun dood tijdens en (veelal) ten gevolge van de oorlog. Mijn lezing en de andere lezingen die woensdagmiddag zijn hier terug te zien: https://vimeo.com/event/2024479/videos/699042455/ De levensbeschrijvingen zelf zijn te vinden op https://www.geheugenvandevu.nl/dossiers/digitaal-monument-1940-45

Lees verder

“Slachtoffers van niets ontziende bezetters”. Een lezing in Kampen

Op donderdagmiddag 14 april sprak ik bij de presentatie van het boek ‘Er lag vreemde dreiging over alles’. Levensbeschrijvingen van gevallenen in de Tweede Wereldoorlog uit de gemeenschap van de Theologische Universiteit Kampen onderstaande lezing uit. Met Tjeerd de Jong beschreef ik zes van de vijftien portretten van gereformeerden, wier levensgang voor en tijdens de oorlog ik hier besprak. In het onder redactie van collega George Harinck verschenen boek staat hun levensverhaal en hun tragische einde uitgebreid opgetekend. In de lezing deed ik iets dat ik in de afzonderlijk beschreven biografieën niet kon doen: een vergelijking trekken tussen de zes levens.

Lees verder

De “gedaanteverwisseling” (?) van Vladimir Poetin

Onlangs maakte de Amerikaanse journalist Robert Kaplan een behartenswaardige opmerking in een interview in de Volkskrant. Hij trok een vergelijking tussen Hitler en Poetin. Niet zo vreemd als het lijkt. Immers, zoals Hitler in 1938 de kaart speelde van de Sudeten-Duitsers en het bestaansrecht van Tsjechoslowakije niet erkende, zo erkent Poetin het bestaansrecht en de zelfstandigheid van Oekraïne niet. En toch is er een groot verschil tussen Hitler en Poetin, aldus Kaplan: Hitler was altijd al wie hij was, terwijl Poetin in de loop der jaren veranderd is – of althans, die indruk wekt. Lezing van het boeiende boek Vladimir van de Rus Stanislav Belkovski (waarvan de eerste editie in 2013) verscheen, maakt duidelijk wat Kaplan bedoelt: anno 2013 werd Poetin toch vooral voorgesteld als een president die niets anders wilde dan stabiliteit en daarbij functioneerde als een soort van zaakwaarnemer voor bevriende oligarchen.

Lees verder

“De opstand is de eigenlijke impuls van het leven”. Een lezing over Albert Camus (1913-1960)

Op maandagavond 21 februari jongstleden gaf ik in Beetsterzwaag een lezing voor het Friese leerhuis “Olterterperkring” over de levensbeschouwing van Albert Camus, wiens werk gedreven werd door één constante: trouw aan de aarde. Met Camus is het als met Kafka: beide schrijvers stierven jong en lieten een klein en overzichtelijk oeuvre na, waarvan de zeggingskracht nog altijd niet is verdwenen. Maar wat heeft Camus, om me hier tot hem te beperken, te zeggen? Ik deed in een half uur een poging, daarmee geenszins pretenderend volledig te zijn en zonder in opsomming zijn hele oeuvre te bespreken.

Lees verder

De blijvende zeggingskracht van Mark Mazowers “Duister continent. Europa in de twintigste eeuw”

Bijna een kwart eeuw geleden verscheen Duister Continent. Europa in de twintigste eeuw van de Britse historicus Mark Mazower. Zijn boek verscheen in 1998, in het tijdvak dat wel het ‘Twaalfjarig bestand” is genoemd, naar de 12 jaar (1989-2001) tussen de val van de Muur en de aanslagen op de Twin Towers op 11 september 2001. In die jaren leek het liberalisme te hebben gezegevierd en een nieuwe (democratische) wereldorde binnen handbereik. Optimisme heerste alom, ook bij intellectuelen. Het meest sprekende voorbeeld van dat optimisme was de publicatie van Het einde van de geschiedenis en de laatste mens (1992) van politicoloog Francis Fukuyama waarin, zij het met het nodige voorbehoud, het liberale denken een grote toekomst werd voorspeld. Duister continent was een aanzienlijk somberder boek, zoals de titel al aangaf. Zijn boek kan (nog steeds) gelezen worden als een waarschuwing. Met als vertrekpunt de geschiedenis van vooral eerste helft van de vorige eeuw, beschouwde Mazower de liberale democratie niet als iets vanzelfsprekends maar als iets dat bevochten moest worden op ideologieën die door de bevolking als serieuze alternatieven werden gezien: het communisme maar vooral het fascisme en nationaalsocialisme.

Lees verder

De gereformeerde eredoctor Hendrik Algra, voor wie zelfs zijn tegenpool Gerard Reve enige achting koesterde

De journalist en historicus Hendrik Algra (1896-1982) kan worden beschouwd als één van de laatste vertegenwoordigers van de inmiddels vrijwel verdwenen gereformeerde wereld. Dat juist hem bij het eeuwfeest van de Vrije Universiteit in 1980 een eredoctoraat werd toegekend, kan om meer dan één reden passend worden genoemd. Algra stond namelijk met twee benen in de gereformeerde traditie: hij was een man van de antithese, wat tot uitdrukking kwam in zijn verzet tegen de Duitse bezetter maar ook in zijn verzet tegen wat hij beschouwde als ongeloof. In de jaren zestig van de vorige eeuw had hij bezwaren tegen de moderne literatuur van zijn dagen. Toch koesterde zelfs Gerard Reve, door Algra van blasfemie beschuldigd, enige achting voor de ‘oude vechtjas’.

Lees verder

“De laatste dagen van Hitler”, het scherpzinnige en provocatieve meesterwerk van historicus Hugh Trevor-Roper

In 1947 verscheen een opmerkelijk boek: The Last Days of Hitler, geschreven door de toen jonge Britse historicus Hugh Trevor-Roper (1914-2003). Het geeft een beschrijving van de wederwaardigheden in de Führerbunker in de laatste tien dagen van het leven van Hitler (20-30 april 1945) maar ook een haarscherpe analyse van het Derde Rijk dat Trevor-Roper omschreef als een polycratie van elkaar bestrijdende satrapen, slechts bijeengehouden door de onbetwiste leider Hitler. Het boek werd zeer goed ontvangen en de naam van Trevor-Roper was in een klap gevestigd. Toch veroorzaakte De laatste dagen van Hitler, zoals het in het Nederlands werd vertaald en in een oplage van tienduizenden exemplaren werd verspreid, ook ophef en wel door de sterk anti-clericale toon die er onverhuld uit sprak. Ik maakte met Jos Palm van het historisch radioprogramma OVT van de VPRO een podcast over dit boek in de serie “Het laatste woord”, hier te beluisteren: https://www.vpro.nl/speel~WO_VPRO_16731195~afl-27-de-laatste-dagen-van-hitler~.html Hier een beschouwing over dit opmerkelijke boek en de al even opmerkelijke historicus Trevor-Roper.

Lees verder